Τον προηγούμενο μήνα μιλούσαμε για τις διαστάσεις που προσπάθησε να δώσει στο φαινόμενο «Internet» ο mainsteram Τύπος.
Το ευτελές εύρημα ήταν ο αριθμός του ενός δισ. στον οποίο έχουν φτάσει οι χρήστες του διαδικτύου, πράγμα που στοιχειοθετεί την ύπαρξη ενός «παγκόσμιου κράτους».
Σύνθημα ήταν η δύναμη που υποτίθεται ότι ο αριθμός και οι δυνατότητες του μέσου μας δίνουν. Αυτό που στην πραγματικότητα έχουμε, είναι μια διαδικασία παρότρυνσής μας σε διαμόρφωση απόψεων επί παντός επιστητού, θέση τους σε κοινή θέα και διάλογο με τους υπόλοιπους χρήστες.
Με άλλα λόγια, με την προώθηση της ναρκισσιστικής φλυαρίας των talk shows σε οικουμενική κλίμακα. Όλα αυτά, ενώ οι «άνθρωποι της δράσης» αφήνονται όλο και πιο ανενόχλητοι στην εφαρμογή των σχεδίων τους, που δεν είναι δα και τόσο μυστικά, αλλά δεν έχει και τόση σημασία, εφόσον η υπόθεση λειτουργεί με τους όρους του virtual. Υπάρχει κάτι ακόμα να πούμε για το θέμα.
Γιατί αν η μια όψη του είναι η μανία της διατύπωσης απόψεων, η άλλη έχει να κάνει με μια κατάσταση που θα μπορούσε να οριστεί ως: Μανία κοινοποίησης του μη κοινοποιήσιμου.
Από τα καρκατσουλιά των reality, το gossip και τις εξομολογήσεις επωνύμων και ανωνύμων, μέχρι την «πειραματική» δημιουργία, που βιάζεται να βαφτίσει τις ωδίνες του τοκετού «καλλιτεχνικό δημιούργημα», η ουσία μένει απαράλλαχτη: η παραβίαση της ιδιωτικής σφαίρας από τα media είναι σε αμφίδρομη σχέση με την οικειοθελή έκθεσή μας στη δημοσιότητα.
Άλλωστε η πολύκλαυστη κυριαρχία της εικόνας και των μαζικών μοντέλων διασκέδασης, πλήττει την ιδιωτική στιγμή στον πυρήνα της.
Είσαι μόνος, κι όμως συχνά αισθάνεσαι να συμμετέχεις σ’ ένα φανταστικό show, στοιχειώδεις κινήσεις της καθημερινής ζωής δανειζονται κάτι απ’ την αίγλη μιας σκηνικής παρουσίασης.
Η ανοχή που δείχνει μερίδα του κόσμου για τα συστήματα παρακολούθησης δεν είναι άσχετη με τα παραπάνω.
Διαβάζω ατην Καθημερινή: «Η κοινή γνώμη, ανήσυχη πλέον, αποδέχεται σε ποσοστό 61% τη χρήση της κάμερας». Αυτό που μας διαφεύγει είναι ότι, η ίδια κάμερα, οδηγημένη από το ίδιο χέρι, ζουμάρει στον (επίδοξο) σταρ και τον (ύποπτο ως) τρομοκράτη.
Αν η διάδοση της φωτογραφίας τον 19ο αιώνα ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση του καθημερινού ανθρώπου (καθένας μπορούσε να αισθάνεται σημαντικός βλέποντας τον εαυτό του ως μαγική εικόνα – ως τότε, το πορτραίτο ήταν προνόμιο των δημοσίων προσώπων) ο κινηματογράφος πρόσφερε ένα ιδανικό μέσο εκπαίδευσης / χειραγώγησής του.
Όσο για την τηλεόραση, ήταν εξ αρχής ο προθάλαμος του Big Brother. Η μύηση στον πολιτισμό της εικόνας δίνει διέξοδο, απορροφά τα αισθήματα οργής και πικρίας του ανθρώπου για την ανωνυμία του.
Και δεν είναι ίσως άσχετη με το παράλληλο ξεθώριασμα της Θεϊκής παρουσίας στο δυτικό κόσμο. Γιατί ο Θεός δεν ήταν απλώς ο τοποτηρητής του νόμου, το κοσμικό μαντρόσκυλο που «αν δεν υπάρχει, όλα επιτρέπονται» (Ντοστογιέφσκι).
Ήταν και αυτός που παρακολουθούσε τον άνθρωπο στις στιγμές της σιωπηλής του απόγνωσης, ο μόνος που μπορούσε να τον καταλάβει και να τον δικαιώσει.
Η μανία να μας βλέπουν, η μανία της εξομολόγησης σκέψεων και συναισθημάτων σε άγνωστους ανθρώπους (οι ψυχαναλυτές μπαίνουν την ίδια εποχή στο παιχνίδι με την κινούμενη εικόνα) θα μπορούσε να σχετίζεται με μια προσπάθεια αναπλήρωσης του κενού. Η κάμερα και ο ψυχαναλυτής μπαίνουν απρόσκλητοι στον ίδιο χώρο: την κρεββατοκάμαρά μας.
Για να μας ενθαρρύνουν να μιλάμε για θέματα που δεν χρειάζονται συζήτηση, να διατυμπανίζουμε πράγματα που δεν θα ‘πρεπε καν να εξομολογούμαστε, τουλάχιστον σε αγνώστους.
Οι δυο τους στέλνουν ένα μήνυμα: «nowhere to hide». Η πρώτη μας καταδιώκει από έξω. Ο δεύτερος μιλάει με τη φωνή της συνείδησης: «Ξέρουμε τι κάνεις. Και όχι μόνο αυτό… Ξέρουμε τι σκέφτεσαι, τα μυστικά και τα κίνητρά σου».
Η επιστημονικοφανής αδιακρισία του ψυχίατρου έγινε σύντομα ένα με την αδιακρισία της κρατικής τρομοκρατίας. Και η ουτοπία του De Sade για ένα κόσμο όπου οι άνθρωποι, ανώνυμοι και εναλλάξιμοι, έχουν περισταλεί στα σεξουαλικά τους όργανα, υλοποιείται σήμερα σε ένα κόσμο – φυλακή στα πρότυπα του Πανοπτικού του Bentham.
Κάθε φορά που μιλάμε για τεχνολογικό μεσαίωνα, καλό είναι να θυμόμαστε ότι η εν λόγω κατάσταση αποτελεί προϊόν του Πνεύματος του Επιστημονικού Διαφωτισμού. Βεβαίως η πίστη στις «απεριόριστες» δυνατότητες της επιστήμης και της τεχνολογίας είναι υπόθεση υποβολής (το ρεζίλεμα της Αμερικανικής Πρεσβείας κατάφερε να το δείξει για άλλη μια φορά) όμως το αποτέλεσμα μένει το ίδιο.
Μοτίβα γύρω απ’ τα οποία περιστρέφεται μόνιμα η ζωή μας είναι σκέψεις όπως: «Κάτι δεν πάει καλά», «τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται», «δεν μου αρκεί αυτό, θέλω και κάτι άλλο».
Δεν πρόκειται για μια αέναη αναζήτηση προκλήσεων, αλλά για επίθεση εναντίον της έννοιας του ορίου και της δομής συνακόλουθα. Η μύηση στην κουλτούρα του φόβου γίνεται δεκαετίες τώρα, μέσω του κινηματογράφου. Υπάρχει άνθρωπος σε αφίσα ή σε trailer αμερικανικής ταινίας που να μη σημαδεύει μ’ ένα πιστόλι;
Υπάρχει αμερικανική ταινία χωρίς σκηνή αγωνίας και καταδίωξης; Το ίδιο αίσθημα, ως καρικατούρα, διέπει τα δελτία ειδήσεων, χάρη στις κορώνες των άνκορμεν και το σάουντρακ που τις συνοδεύει.
Στον αντίποδα, διαφημίσεις, ταινίες – παραμύθια για μεγάλους και chill out ηχοτοπία, συνταγές φυγής από την κόλαση του χολιγουντιανού σασπένς, ένα κόσμο όπου το διακύβευμα είναι πάντα η επιβίωση ή το world domination.
Οι άνθρωποι δεν έχουν πρόβλημα να παρακολουθούνται και να καταγράφονται, εφ’ όσον οι ίδιοι παρακολουθούν και καταγράφουν ακατάπαυστα, υποδυόμενοι εναλλάξ το θεατή, τον ηθοποιό και το σκηνοθέτη.
Ο «κακός» της χολιγουντιανής ταινίας μας έχει προετοιμάσει για να υποδεχτούμε τον «ύποπτο» της αντιτρομοκρατικής κάμερας. Αν μαζί του καταγράφει κι εμάς, δεν έχει σημασία. Ούτως ή άλλως η καθημερινή ζωή εκτυλίσσεται σαν ένα θρίλερ, όπου αληθινό και virtual γίνονται αξεδιάλυτα.
Η μαρτυρία της κάμερας, ακόμα και της αντιτρομοκρατικής, παίζει το ρόλο επικυρωτικό της ύπαρξής μας.
Γιατί αν μια φορά κι ένα καιρό γελάγαμε με τους Γιαπωνέζους τουρίστες και τις φωτογραφικές μηχανές τους, σήμερα είμαστε όλοι Γιαπωνέζοι τουρίστες με το κινητό στο χέρι, «αντικειμενοποιώντας» το βίωμα εν τη γενέσει του, μετατρέποντάς το σε βίντεο και φωτογραφία.
Σε μια κοινωνία επώνυμων προϊόντων και ανώνυμων ανθρώπων, ο δρόμος προς την «αναγνωρισιμότητα» περνάει από τη μετατροπή του ανθρώπου σε προϊόν.
Φυσικά η λατρεία όλο και πιο φτηνών προϊόντων δεν θα αργούσε να φέρει την ανύψωση ασήμαντων ανθρώπων στη θέση του ήρωα.
Τα ΜΜΕ αυτοπεριορίζονται σε ρόλο μεσάζοντα, δίνουν μικρόφωνο στο λαό.
Αυτό που καταναλώνουμε τώρα είναι ο εαυτός μας. Μυρμήγκια σε μυρμηγκοφωλιά πλανητικών διαστάσεων, με την κάμερα του National Geographic να καταγράφει, ψυχαγωγώντας μας ταυτόχρονα με εικόνες από τη ζωή μας, πανοραμικές λήψεις, μουσική με σασπένς και εκμαυλιστικά χρώματα.
Η υπόσχεση των media στον καθένα ξεχωριστά είναι η εικόνα του εαυτού του αγιοποιημένου.
Χάρη σ’ αυτά είναι πια ένας άνθρωπος στο χαρτί, στο γυαλί ή στη μεγάλη οθόνη. Ένας μαγικός, υπερφυσικός άνθρωπος.
Το άγγιγμα της κάμερας είναι το άγγιγμα του Μίδα, υπό το βλέμμα της το τετριμμένο γίνεται ασυνήθιστο. «Δώστε τους χρόνο, και θα ξετρυπώσουν χιλιάδες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για τον οποιονδήποτε», έλεγε ο Όρσον Ουέλες, πρώτος διδάξας τη σύγχυση virtual και πραγματικότητας (η ραδιοφωνική του εκπομπή για τον Πόλεμο των Κόσμων, 70 χρόνια πίσω, έσπειρε τον πανικό σε εκατομύρια ανθρώπους)
Βλέπω στην τηλεόραση την ταινία Ο ΦΥΓΑΣ Νούμερο Δύο. Φυγάς στο Νούμερο Ένα ήταν ο Χάρισον Φορντ. Στο Νούμερο Δυο είναι ο Γουέσλι Σνάιπς.
Και ξαφνικά συνειδητοποιώ ότι αληθινός ήρωας του σίκουελ είναι ο Τόμι Λι Τζόουνς – Αστυνόμος Ζεράρ. Ενώ στο αλήστου μνήμης σίριαλ ήρωας ήταν ο αθώος κατηγορούμενος, στο κινηματογραφικό σίκουελ πρωταγωνιστής είναι ο Ιαβέρης - που - χρησιμοποιεί - σύγχρονη - τεχνολογία.
Το μήνυμα είναι: «Ερχόμαστε για σας. Δεν έχει σημασία αν θα καταστρέψουμε τη ζωή σας, δεν έχει σημασία καν το ότι είσαστε αθώοι. ΚΑΠΟΙΟΣ είναι ΕΝΟΧΟΣ, και κάποιος πρέπει να πληρώσει.
Τα πάντα είναι ιδωμένα από την οπτική γωνία του μπάτσου. Ο Ιαβέρης – Ζεράρ και τα τσιράκια του παραμονεύουν παντού, μπαινοβγαίνουν ακόμα και σε δωμάτια νοσοκομείων με προτεταμένα όπλα, σημαδεύουν – τρομοκρατούν κατάκοιτους ανθρώπους.
Ο σκοπός του Αστυνόμου αγιάζει τα μέσα και την ταύτισή μας μαζί του. Αν λοιπόν η κοινή γνώμη, «ανήσυχη πλέον», δέχεται σε ποσοστό 61 τοις εκατό τη χρήση της κάμερας σε δημόσιους χώρους, ας μην ξεχνάμε ότι πρόκειται για τους ίδιους ανθρώπους που ονειρεύονται καριέρα σταρ, καταβροχθίζουν blockbusters και κοινοποιούν την ιδιωτική τους ζωή στο Δίκτυο και την τηλεόραση.
Κάποιοι απ’ τους πολιτικάντηδες εξέφρασαν απορία, με οργίλο ύφος κιόλας (σε στυλ «δεν κατάλαβα...») «πού έγκειται το ιδιωτικό όταν βρίσκεσαι σε δημόσιο χώρο», ενώ σύσσωμοι οι τηλεπαρουσιαστές ξιφούλκησαν υπέρ των μέτρων.
Άλλωστε αυτό που συνδέει την τηλεοπτική από την αντιτρομοκρατική κάμερα, είναι κάτι περισσότερο από μακρινή συγγένεια.
Το ότι η παρακολούθηση, σε οποιοδήποτε χώρο, ανθρώπων μη ύποπτων για εγκληματικές ενέργειες είναι παράνομη και αντισυνταγματική, τείνει να γίνει γενικώς γαργάρα.
Ή αυτό συμβαίνει, ή όλοι μαζί αποδεχόμαστε το ρόλο του υπόπτου. Τυχαίνει κάποιοι από μας να έχουμε αντίθετη άποψη. Κι αν έγραψα πέντε αράδες για το θέμα, σκοπός μου δεν ήταν να τη δικαιολογήσω, μια και μου φαίνεται αυταπόδεικτη: Δεν δεχόμαστε να έχει ο οποισδήποτε, Έλληνας ή ξένος, τέτοιο πλεονέκτημα απέναντί μας.
Δεν ανεχόμαστε ο κάθε φτωχοδιάβολος να μας παρακολουθεί, να μας καταγράφει και να μας αξιολογεί, ενώ περνάμε έξω απ’ την Πρεσβεία ή απ’ οπουδήποτε.
Δε θέλουμε να παίξουμε το ρόλο του φιλήσυχου πολίτη στο έργο της αντιτρομοκρατικής. Τους αληθινά επικίνδυνους για τη «δημόσια τάξη», δε θα τους δείξει ποτέ καμιά κάμερα της αντιτρομοκρατικής και καμιά τηλεόραση.
